Jedan zapis iz osmanskog popisa Vidinskog sandžaka iz 1560. godine otkriva zanimljiv detalj iz istorije današnje Sokobanje. To je podatak da je vodenica finasirala tursko kupatilo. Reč je o fragmentu opširnog deftera u kojem se pominje selo Gradešniče (Gradašnica), smešteno u oblasti tadašnje Banje.
Foto: Redakcija Sokolica – Naselje Gornja Gradašnica danas, pogled ka Rtnju
Deset vodenica u selu Gradašnica
U sačuvanom delu popisa zabeleženo je da je selo imalo deset vodenica, od kojih je devet bilo u posedu muslimana. Već ovaj podatak govori o značaju reke Gradašnice i vodenica u privrednom životu tog vremena.
Posebno je zanimljiva beleška uz vodenicu upisanu na Jahja-bega. U prevodu sa bugarskog jezika navodi se:
„Ništa se ne uzima od spomenute vodenice, jer nije zapisano da plaća vodenični danak, pošto je pokojni Jahja-beg zaveštao prihode od nje za obnavljanje kupatila koja je ozidao u samoj Banji.“
Istoričari smatraju da se pod nazivom „Banja“ u ovom dokumentu podrazumeva današnja Sokobanja.
Foto: Ustupljeno – Kako je izgledao nekadašnji popis iz sela (nepotpun isečak)
Gde se nalazilo selo?
Sudeći po nazivu, selo Gradašnica prostiralo se u dolini istoimene reke. Gradašnica izvire ispod planine Ozren, protiče zapadno od Sokobanje i uliva se u Moravicu. Danas se na ovom mestu nalazi poznato veliko istoimeno naselje, bez mesne zajednice. Deli se na Gornju Gradašnicu i Donju Gradašnicu. Gornja Gradašnica, takozvani Mednik, jeste stariji predeo.
Iako je sačuvan samo fragment popisa, on predstavlja dragoceno svedočanstvo o životu u ovom kraju sredinom 16. veka.
Pored podataka o stanovništvu, porezima i privredi, dokument beleži i primer zadužbinarstva – prihod jedne vodenice bio je namenjen obnovi banjskog kupatila, što govori o značaju koji su banje imale još u osmanskom periodu.
Izvori: Turski izvori za bugarsku istoriju, Sofija, 1972, str. 511 (fragment opširnog popisa Vidinskog sandžaka iz 1560. godine).
B. Knežević, Oblast Banja prema opširnom defteru iz 1560. godine, Istorijski časopis, knj. 42–43, 1995–1996, str. 255.
Foto: Redakcija Sokolica – Reka Gradašnica danas
Nova istraživanja o vodenicama u Sokobanji
Ovom temom bave se i istoričar Miloš Anđelović iz Niša i saradnik istraživač Marko Lukić. Oni nastavljaju istraživanje istorije sokobanjskih vodenica i njihovog značaja u osmanskom periodu.
Kako navode istraživači, u istorijskim spisima pronašli su podatak da je jedna vodenica bila ostavljena na raspolaganje manastiru Svetog Jovana, koji se nekada nalazio na prostoru Ozrena.
U okviru daljih istraživanja očekuju i saradnju sa Zavodom za zaštitu spomenika kulture, čiji bi stručnjaci trebalo da obiđu lokalitet vodenica.
Posebnu pažnju privukao je zid jednog od objekata. Za njega istraživači smatraju da bi mogao ukazivati na stariju fazu gradnje, budući da je uočen način zidanja karakterističan za osmanski period, sa tanjom opekom, odnosno takozvanom turskom ciglom.
Ove pretpostavke predstavljaju predmet daljih istraživanja i očekuje se da eventualne zaključke potvrde stručnjaci konzervatorske struke.
