Banja na temeljima istorije
Najveće bogatstvo Sokobanje oduvek su bile njene termomineralne vode. Otkrivene su još u doba Rimljana. Na njima počiva sav savremeni razvoj zdravstvenog turizma u ovom kraju. Lekovitost ovih izvora danas se poredi sa vodama austrijskog Bad Gaštajna i švajcarskih Pfeferskih toplica.
Legende, istorija i medicina zajedno potvrđuju da je voda Sokobanje vekovima privlačila ljude u potrazi za zdravljem, ali i odmorom.
Foto: Redakcija Sokolica – Ulaz u kupatilo
Legenda o čudotvornoj vodi
Predanje kaže da je “u vremena davna, silan velmoža, gospodar tvrdog Sokograda, jahaše kotlinom”, kada su se nad Ozrenom smračili oblaci, sevnula munja i grunuo grom. Oboren s konja i povređen, nije mogao da ustane. Tada je, prema legendi, začuo klokot izvora.
Prvi gutljaj vode razbistrio mu je um, uronjena ruka povratila je snagu, a kupanje u kladencu potpuno ga je izlečilo. Glas o isceljujućoj vodi ubrzo se pročuo, pa su “sa svih strana navalili bolesni”, koji su često podizali kuće baš oko izvora što ih je izlečio.
Foto: Redakcija Sokolica – Amam
Rimski koreni i turski pečat
Arheološki ostaci potvrđuju da su Rimljani koristili ove izvore i izgradili terme. Turci su na njihovim temeljima u 15. veku podigli amam, čuvajući tradiciju kupanja u lekovitoj vodi.
Delovi antičkih temelja i cigala vidljivi su i danas, a čuveni arheolog Feliks Kanic utvrdio je da zid bazena u amamu u značajnoj meri predstavlja rimski zid.
Foto: Redakcija Sokolica – Zidine kupatila
Evlija Čelebija i prvi pisani tragovi
Turski putopisac Evlija Čelebija prvi put pominje sokobanjsko kupatilo 1663. godine, opisujući ga kao “vrlo impozantno, pokriveno kupolama od olova, sa šedrvanom i odvojenim prostorom za žene”. Beleži i da su bolesnici dolazili čak iz Male Azije.
Foto: Redakcija Sokolica – Pogled na kupatilo sa promenade
Evropski putopisci o banji
Austrijski general grof Šmetaus 1737. godine naziva Banju “dražesnim mestom” sa kupatilima “sagrađenim od mermera i održavanim sa puno čistoće”.
Krajem 19. veka Kanic potvrđuje da su mnogi fragmenti antičkog porekla, čemu doprinosi i stalna upotreba kupatila kroz vekove.
Foto: Redakcija Sokolica – Amam unutra, ženski bazen
Zašto je hamam “najstariji” u zemlji
U Srbiji postoje i drugi hamami (Beograd, Niš, Novi Pazar), ali većina njih danas je pretvorena u muzeje, ugostiteljske objekte ili kulturne centre, ili su pak imali prekide u radu.
Foto: Redakcija Sokolica – Amam unutra, muški bazen
Sokobanjski amam je jedinstven jer nikada nije zatrpavan, zatvaran ili menjao namenu, u njemu se i danas kupa na isti način kao pre 500 godina, koristi se ista termomineralna voda i autentične kupole i prostorije ostale su neizmenjene.
Zbog toga je najstarije aktivno kupatilo u Srbiji, jedinstveni spoj rimske, turske i srpske tradicije.
Kneževa kada i obnavljanje
Dolaskom Miloša Obrenovića posle oslobođenja od Turaka počinje intenzivan razvoj Sokobanje. Prema zapisima Feliksa Kanica, baron fon Herder je 1835. uporedio vode Sokobanje sa najpoznatijim evropskim banjama, dok su uzorci vode već 1834. poslati na analizu u Beč.
Foto: Redakcija Sokolica – Miloševa kada
U sklopu obnove amama, Miloš je naručio izgradnju sopstvene kade. Prema svedočenjima istoričara, odmarao se u vodi posmatrajući preko malog prozorčića kupačice. “Miloševa kada” je danas zaštićeni spomenik kulture.
Amam je dodatno postao poznat široj publici nakon što su u njemu snimane scene iz filma Zona Zamfirova Zdravka Šotre.
Počeci organizovanog turizma – prvi lekar i prvi gost
Dan Sokobanje kao turističkog mesta obeležava se 21. juna, jer je 1837. godine izgrađen špitalj – savremeni stacionar sa 18 soba, ordinacijom i sobom za amamdžiju.
Za prvog banjskog lekara postavljen je Đorđe Novaković (pokršteni Leopold Erlih), izuzetno obrazovani hirurg, govornik više jezika, poznat po neposrednosti i duhovitosti.
Foto: Redakcija Sokolica – Inhalatorijum u kupatilu
Istog dana izdat je prvi zvanični uput za banjsko lečenje poručniku Lazareviću. Time je postao prvi zabeleženi banjski gost, kojem je pripalo sledovanje hrane i potrepština. Prvi vaučer predstavlja početak organizovanog turizma u našoj zemlji. Taj dokument se čuva u Istorijskom arhivu Šumadije, u Kragujevcu.
Hemijski sastav i delovanje
Sokobanja raspolaže brojnim termomineralnim izvorima temperature 28–40°C, koji se koriste u terapiji: bronhijalne astme, hroničnog bronhitisa, reumatskih oboljenja, psihoneuroza, malokrvnosti i nekih metaboličkih poremećaja. Koriste se uz nadzor lekara, a mogu po preporuci i za opuštanje i uživanje.
Terapijske metode uključuju kupanje, ispijanje vode, inhaliranje, ispiranja i hidromasaže.
Radon – pomoć pri disanju
Radon, prirodni gas koji se javlja kao prateća pojava termomineralnih voda, predstavlja jedan od ključnih resursa banje.
Najviše ga ima u atmosferi centralnog gradskog parka i oko termalnih izvora, gde je izgrađen veliki inhalatorijum.
Još 1909. profesor Leko otkriva radioaktivnost voda, a 1934. profesor Dragoljub Jovanović potvrđuje nalaze savremenom studijom Instituta za radiologiju. Dr Milojko Dunjić 1936. opisuje Sokobanju kao banju sa toplim, mlakim i hladnim radioaktivnim izvorima bogatim gasovima, koji se lako koriste za terapiju i oporavak.
Foto: Redakcija Sokolica – Inhalatorijum
Zbog toga ljudi iz čitave zemlje dolaze na lečenje respiratornih tegoba, jer radon pokazuje posebno povoljan efekat kod ovih oboljenja.
Zanimljivosti koje treba znati pre ulaska u bazen
Rimski koreni, turska arhitektura – amam počiva na rimskim temeljima i oblikovan je u vreme Osmanlija.
Knežev bazen – originalna kada kneza Miloša i danas postoji i koristi se.
Autentična termalna para – prirodno isparavanje termomineralne vode pod starim kupolama daje osećaj kao da ste u drugom vremenu.
Filmska slava – enterijer amama dobro je poznat iz filma Zona Zamfirova.
Sokobanjski amam nije samo kupatilo. To je muzej zdravlja, tradicije i istorije, koji već vekovima radi bez prekida. Njegova autentičnost, lekovitost i neraskidiva veza sa rimskim, turskim i srpskim nasleđem čine ga najstarijim aktivnim banjskim kupatilom u Srbiji i jednim od najvrednijih kulturno–zdravstvenih spomenika Balkana.